خبر متواتر اجمالى معناى مشترك ميان اخبار كثير قطع‌آور خبر متواتر اجمالى ، قدر متيقن از خبرهاى راويان متعددى است كه به‌طور جداگانه مضامينى را روايت كرده‌اند كه نه الفاظ خبرهاى آنها يكسان است و نه معنا و مضمون آنها و اين در حالى است كه تبانى همه آنها بر كذب و توطئه محال است مانند آنكه گروهى چند خبر را به‌طور جداگانه نقل كنند ، يكى بگويد : خبر فرد واحد حجت است ، ديگرى بگويد : خبر فرد ثقه حجت است و سومى بگويد : خبر فرد عادل حجت است ، كه خبر آخر ، متيقن از تمامى اين اخبار است و صدور آن از معصوم عليه السّلام يقينى است . « شهيد صدر » براساس حساب احتمالات ، از تواتر اجمالى تعريف ديگرى ارائه داده و مىگويد : تواتر اجمالى ، تواترى است كه ميان مدلول‌هاى اخبار مختلف هيچ‌گونه اشتراكى ( در مدلول مطابقى ، تضمنى و ، التزامى ) وجود ندارد ، ولى با اين حال ، وضع به گونه‌اى است كه به صدق يكى از آنها اطمينان حاصل مىشود . « 1 » گفته شده كه بحث تواتر يا متواتر اجمالى را اولين‌بار مرحوم « آخوند » مطرح كرده است . مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص 161 . جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 4 ، ص ( 424 - 423 ) . خبر متواتر لفظى اخبار راويان كثير قطع‌آور ، متّحد در لفظ و معنا خبر متواتر لفظى ، خبرى است كه گروه كثيرى از راويان در تمام طبقات كه تبانى آنها بر كذب و توطئه عادتا محال است ، آن را با الفاظ و كلمات يكسان نقل كرده باشند ، مانند : حديث متواتر « انما الاعمال بالنيات » و حديث غدير « من كنت مولاه فهذا على مولاه » و حديث ثقلين « انى تارك فيكم الثقلين » . اين احاديث شريف با همين الفاظ به صورت تواتر نقل شده تا اينكه سند آن به پيامبر گرامى اسلام صلّى اللّه عليه و آله رسيده است . به بيان ديگر ، اگر خبرهاى راويان متعددى ، همگى در مدلول مطابقى به‌طور كامل مشترك باشد به آن مدلول مطابقى ، خبر متواتر لفظى گفته مىشود . « 1 * » زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 3 ، ص 129 . محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 162 . ولايى ، عيسى ، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول ، ص 200 . رشاد ، محمد ، اصول فقه ، ص 205 . فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص 33 . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 104 . مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص 161 . خبر متواتر معنوى اخبار راويان كثير قطع‌آور ، متّحد در معنا و متفاوت در الفاظ خبر متواتر معنوى ، مقابل خبر متواتر لفظى بوده و در جايى است كه خبرهاى نقل شده از عده‌اى كه تبانى آنها بر كذب عادتا محال مىباشد از نظر الفاظ ، متفاوت ولى از نظر معنا و مفهوم ، همگى يك حقيقت را افاده نمايد ؛ به بيان ديگر ، اگر اخبار متعدّد در مدلول تحليلى ( مدلول تضمّنى يا التزامى ) اشتراك داشته باشند و مدلول مطابقى آنها يكسان نباشد ، آن مدلول مشترك را خبر متواتر معنوى مىگويند . « 1 - » همانند اخبار متواترى كه درباره جنگ‌هاى حضرت على عليه السّلام و دلاورىهاى آن حضرت در غزوه احد ، احزاب ، بدر ، حنين و خيبر نقل شده است ، كه هرچند الفاظ آنها تواتر لفظى ندارد ، ولى از مجموع آنها ، يك معنا و حقيقت استفاده مىشود و آن شجاعت حضرت على عليه السّلام است . مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص 161 . زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 3 ، ص 129 . صاحب معالم ، حسن بن زين الدين ، معالم الدين و ملاذ المجتهدين ، ص 187 . خبر متواتر منقول نقل حديث متواتر به وسيله خبر واحد خبر متواتر منقول به خبرى گفته مىشود كه تواتر آن براى خود شنونده حاصل نشده ، بلكه براى فرد ديگرى ، نسبت به تواتر خبر علم پيدا شده و او آن خبر متواتر را براى شنونده به صورت خبر واحد نقل كرده است . توضيح : گاهى خود انسان تواتر را تحصيل مىكند ، مثل اينكه خبرى را از صد نفر شنيده و به آن يقين پيدا كرده است ، و گاهى فرد ديگرى ، در مسأله‌اى نقل تواتر كرده و مىگويد : « هذا الحكم او الخبر متواتر » ؛ يعنى او آن حكم را از صد نفر شنيده يا بر اثر بررسى كتاب‌هاى روايى متوجه شده كه خبرى متواتر است و سپس آن را نقل كرده است . در اصطلاح ، به اين قسم دوم خبر متواتر منقول مىگويند . در اينكه آيا خبر متواتر منقول همان اعتبار خبر متواتر محصّل را دارد يا اينكه در حكم خبر واحد است و يا حكم ديگرى دارد اختلاف است ؛ مرحوم « آخوند خراسانى » معتقد است كسى كه برايش نقل تواتر شده بايد بررسى كند كه نقل‌كننده تواتر از خبر چند نفر برايش علم پيدا شده است ، آن‌گاه

--> ( 1 ) . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 141 . ( 1 * ) . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 142 . ( 1 - ) . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 141 .